آب، کالایی استراتژیک و محرک اصلی توسعه کشاورزی، صنعت و سلامت جامعه است. وابستگی حیات اقتصادی و اجتماعی به تداوم و کیفیت خدمات آبی، این بخش را به یکی از اهداف اصلی تهدیدات مختلف تبدیل کرده است. در این میان، پدافند غیرعامل به مجموعهای از اقدامات غیرمسلحانه اطلاق میشود که با استفاده از فنون معماری، مهندسی و مدیریتی، موجب کاهش آسیبپذیری، افزایش بقا و تداوم ارائه خدمات در زیرساختهای حیاتی میگردد. سوال اصلی اینجاست که آیا تخصیص بودجه به این اقدامات که ماهیتی پیشگیرانه و غیرقابل لمس دارند، از نظر اقتصادی توجیهپذیر است؟ این مقاله با تشریح هزینههای «عدم اقدام» و مقایسه آن با «هزینه اقدام»، به این پرسش پاسخ مثبت میدهد.
حیاتی بودن: قطع آب شرب حتی برای چند روز، میتواند منجر به بحرانهای بهداشتی، ناامنی اجتماعی و تخریب کامل نظم جامعه شود.
زنجیره وابستگی: اختلال در سیستم آب، مستقیماً بر بخشهای کشاورزی (امنیت غذایی)، صنعت (توقف تولید) و انرژی (مانند نیروگاههای حرارتی) تاثیر میگذارد.
آسیبپذیری بالا: تاسیسات آبی مانند سدها، تصفیهخانهها، خطوط انتقال اصلی و مراکز کنترل اغلب بزرگ، متمرکز و در معرض دید هستند و در برابر حملات فیزیکی و سایبری آسیبپذیرند.
برای درک توجیه اقتصادی، باید دو حالت زیر را مقایسه کرد:
۳-۱. هزینههای اقدام (سرمایهگذاری در پدافند غیرعامل):
این هزینهها شامل موارد زیر است:
هزینههای مهندسی و ساخت: استحکامبندی تاسیسات، احداث سازههای محافظتی، دفن یا پوشاندن خطوط انتقال، ایجاد مراکز کنترل جایگزین.
هزینههای فناوری: راهاندازی سیستمهای نظارتی و اعلان خطر، ارتقای امنیت سایبری سامانههای کنترل و اسکادا (SCADA).
هزینههای مدیریتی: تدوین طرحهای مقابله با بحران، آموزش پرسنل و انجام مانورهای دورهای.
این هزینهها معمولاً یکباره، قابل پیشبینی و سرمایهای هستند.
۳-۲. هزینههای عدم اقدام (پیامدهای محتمل یک حمله موفق):
این هزینهها چندوجهی، گسترده و اغلب غیرقابل جبران هستند:
هزینههای مستقیم اقتصادی:
- هزینههای تعمیر و بازسازی تاسیسات نابودشده (که میتواند چندین برابر هزینه پیشگیری باشد).
- توقف فعالیت صنایع وابسته و خسارت ناشی از تعطیلی تولید.
- خسارت به بخش کشاورزی و از بین رفتن محصولات.
هزینههای اجتماعی و بهداشتی:
- بروز و گسترش بیماریهای ناشی از آب آلوده.
- ایجاد ناامنی، آشوب و بیثباتی اجتماعی.
- مهاجرت اجباری جمعیت از مناطق درگیر بحران.
هزینههای سیاسی و امنیتی:
- کاهش مشروعیت و اعتماد عمومی به حکومت به دلیل ناتوانی در تامین آب.
- ایجاد بحران در روابط بینالملل (به ویژه در حوضههای آبی مشترک).
- تحت فشار قرار گرفتن دولت برای پرداخت غرامت یا پذیرش شرایط سیاسی خاص.
اصل «پیشگیری بهتر از درمان است»: همانطور که یک فرد برای جلوگیری از هزینههای گزاف درمانی، مبلغ کمی را برای بیمه سلامت میپردازد، سرمایهگذاری در پدافند غیرعامل نیز نوعی بیمه برای کل سیستم آبی کشور است. نسبت هزینه پیشگیری به هزینه بازسازی پس از بحران، معمولاً در محدوده ۱ به ۱۰ تا ۱ به ۱۰۰ است.
حفظ سرمایههای ملی: سدها، تصفیهخانهها و شبکههای انتقال، سرمایههای ملی هستند که با میلیاردها دلار هزینه احداث شدهاند. محافظت از این داراییها در برابر تهدیدات، به منزله حفظ ثروت ملی است.
تضمین تداوم فعالیتهای اقتصادی: با ایمنسازی سیستم آبی، از توقف چرخه تولید و اقتصاد ملی جلوگیری میشود. این امر مستقیماً با مفهوم «اقتصاد مقاومتی» و کاهش وابستگی به شرایط بحرانی مرتبط است.
کاهش هزینههای پاسخ به بحران: در صورت وقوع حادثه، دولت مجبور است بودجه عظیمی را برای مدیریت بحران، اسکان موقت، درمان مجروحان و بازسازی سریع اختصاص دهد. پدافند غیرعامل این هزینههای اضطراری را به شدت کاهش میدهد.
افزایش انعطافپذیری و تابآوری سیستم: اقداماتی مانند ایجاد مسیرهای انتقال آب جایگزین یا مراکز کنترل پشتیبان، باعث میشود سیستم در برابر حملات منعطفتر شده و بتواند خدمات حیاتی خود را درکوتاه ترین زمان ممکن احیا کند.
بررسی ابعاد مختلف موضوع نشان میدهد که هزینهکرد برای پدافند غیرعامل در بخش آب، نه تنها یک اقدام امنیتی، بلکه یک تصمیم اقتصادی کاملاً عاقلانه و ضروری است. این سرمایهگذاری، سدی در برابر خسارات مالی غیرقابل تصور و بیثباتیهای اجتماعی-سیاسی ایجاد میکند. بنابراین، دولت و مجلس میبایست:
- تخصیص بودجه ویژه و مستمر برای پروژههای پدافند غیرعامل در بخش آب را در اولویت قرار دهند.
- ارزیابی ریسک و تحلیل هزینه-فایده را به صورت اجباری برای کلیه پروژههای جدید و موجود آبی لحاظ کنند.
- با تدوین قوانین و آییننامههای لازم، بخش خصوصی را نیز به رعایت اصول پدافند غیرعامل در پروژههای آبی ملزم نمایند.
در نهایت، بهصرفهزینه کردن در این حوزه، یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت انکارناپذیر برای تضمین امنیت ملی و پایداری توسعه اقتصادی کشور است.
| دستهبندی: | نشریه الکترونیکی آب بان شماره 44 (مهر 1404) |
| شماره مجله: | شماره 44 |
این صفحه را به اشتراک بگذارید
به این مجله امتیاز بدهید
