حکمرانی آب مجموعه‌ای از سیاست‌ها، ابزارها، قوانین، نهادها و فرایندهای تصمیم‌گیری است که تعیین می‌کند آب چگونه تخصیص، مدیریت و حفاظت شود. در این حکمرانی، موضوعاتی مانند توزیع عادلانه منابع، مشارکت ذی‌نفعان، شفافیت داده‌ها، پاسخگویی، کارایی اقتصادی، حفاظت محیط‌زیست و پایداری منابع آب نقش اساسی دارند. در واقع هدف حکمرانی آب ایجاد تعادل میان نیازهای انسانی، کشاورزی، صنعتی و محیط‌زیستی و تضمین پایداری آب برای نسل‌های آینده است.

چالش¬ها و شکاف¬های حکمرانی آب ایران در سه بخش مسائل مرتبط با سیاست¬ها، مسائل مرتبط با اجرای سیاست¬ها و مسائل زمینه¬ای و پیش¬بینی به صورت خلاصه در زیر آورده شده است.

1- مسائل مرتبط با سیاست¬ها شامل بی توجهی به اسناد پشتیبان، بی توجهی به ظرفیت¬های اجرائی، تعارض منافع سیاست¬گذاران، اصرار بر جامعیت سیاست¬ها، عدم امکان ارزیابی سیاست¬ها، افق حکمرانی محدود و نگاه متفاوت به مسائل است. فقدان کارآمدی اجرایی سیاست¬های طراحی شده در بخش آب به دلیل نداشتن پشتوانه نظری قوی، عدم توجه به ظرفیت¬های اجرائی نهادهای مسئول هنگام تدوین سیاست¬ها، مشخص نبودن مسئولیت¬های دقیق هر نهاد، عدم تطابق سیاست¬ها با واقعیت¬های مسائل آب کشور در اجرا، عدم تاثیرگذاری و نقش ذی¬مدخلان مختلف از بخش غیردولتی در فرایند سیاست¬گذاری منابع آب، دیدگاه بخشی نگر بجای نگاه فرابخشی در هدف گذاری و مدیریت منابع آب، تضاد منافع بین بخش¬های مختلف آب، دخالت بیش از اندازه دولت در مدیریت منابع آب و عدم تقویت حکمرانی محلی آب، عدم وجود ساز و کار مشخص سیاست گذاری در بخش آب، بیان پیچیده و مبهم سیاست¬ها و هدف¬گذاری مبهم و متناقض، فقدان اهداف و برنامه بلندمدت و منسجم برای بخش آب و نبود عزم و اراده جدی بین ذی مدخلان مختلف و کمبود منابع مالی دولت برای اجرای پروژه ها و عدم سرمایه¬گذاری بخش خصوصی در حوزه آب از چالش¬ها و مصادیق نقاط ضعف بخش اول است.

2- مسائل مرتبط با اجرای سیاست¬ها شامل عدم انسجام اجرائی، عدم پاسخگویی و التزام به قانون و نظام بوروکراتیک و ناکارآمد است. چالش¬های این بخش را می¬توان به صورت فقدان ارتباط مناسب و ناهماهنگی بین سازمان¬های دولتی مرتبط با مدیریت بخش آب، عدم انسجام فعالیت¬های دستگاه¬های درگیر در مدیریت آب، عدم استفاده مطلوب از فناوری اطلاعات و سیستم¬های اطلاعاتی، عدم بهره¬گیری از دانش روز در گردآوری و تحلیل و نبود انسجام بین مراکز گردآوری داده¬های مربوط به آب، عدم برقراری توازن و تعادل بین عرضه و تقاضای آب، عدم توجه به ظرفیت و توان اکولوژیک آب در مدیریت منابع آب، رشد جمعیت و افزایش مصرف آب، کاهش ذخایر سدها و منابع آب زیرزمینی و عدم مدیریت صحیح رواناب¬ها و پساب¬ها، عدم اجرای کامل و صحیح قانون، فقدان شفافیت در بخش¬های مختلف مدیریت آب، تمرکز بیش از حد قدرت تصمصم¬گیری در نهادهای دولتی، عدم پاسخگویی نهادهای دولتی در مقابل تبعات اجتماعی و سیاسی تصمیمات و طرح¬های آبی به دلیل کوتاه بودن عمر دولت¬ها و بروکراسی پیچیده در انجام فرآیندهای اداری و فساد اداری برشمرد.

3- مسائل مرتبط با مسائل زمینه¬ای و پیش¬بینی هم چنین شامل مواردی همچون قوانین و نظام حقوقی ناکارامد، فاصله بین دانشگاهیان و سیاست¬گذاران و عدم شایسته¬سالاری می¬باشد که به طور خلاصه شامل چالش¬هایی مانند در نظر گرفتن نقش تصدی¬گر برای دولت به جای نقش تنظیم¬گر در قوانین، عدم به کار گیری متخصصین علوم مختلف در سیاست¬گذاری¬های بخش آب، کم¬توجهی به دانش بومی آب در کشور و الگوبرداری بدون تفکر از نسخه¬های غیربومی، مدیریت آب با مرزهای سیاسی به جای مرزهای هیدرولوژیکی و کمبود نیروهای متخصص و خبره در سطوح مدیریتی و اداری می¬باشد. 

دکتر سمیه سلطانی گردفرامرزی

عضو هیات علمی دانشگاه اردکان