حکمرانی آب به مجموعه ای از سیاست ها، قوانین و فرآیندهایی اطلاق می شود که مدیریت و بهره برداری از منابع آبی را تنظیم می کند. این نوع حکمرانی شامل برنامه ریزی برای حفاظت از کیفیت منابع آبی، توزیع عادلانه آب بین کاربرهای مختلف، کنترل سیلاب ها و حفظ کمیت پیکره های آبی است. امروزه تأمین منابع آب شیرین پایدار، معضل اساسی و نیازمند سازگاری با کم آبی است. این امر فرهنگ سازی برای مصرف بهینه را می طلبد. چراکه رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی و از سویی توسعه صنعت، سبب افزایش تقاضای آب شده است، در حالی که منابع آبی کشور محدود است. منابع آب شرب به عنوان یکی از مهمترین موضوعات مطرح در حقوق بین الملل محیط زیست، واجد ویژگی های فراملی است و به عنوان یک معضل بدون مرز باید به طور اساسی مورد توجه قرار گیرد. عوامل اجتماعی، عوامل مدیریتی، عوامل حقوقی قانونی، عوامل فرهنگی و عوامل اقتصادی؛ سبک زندگی، نگرش به مصرف آب و عوامل منطقه ای و بین المللی به عنوان عوامل زمینه ای جهت حکمرانی آب محسوب می شوند. به عنوان مثال در بخش کشاورزی ابزارها و فعالیتهای مدرن سازی آبیاری و اصلاح الگوی کشت مناسب هر منطقه، به عنوان راهکار اصلی حکمرانی آب تلقی می شود که هدف اصلی آن افزایش بهره وری آب در آبیاری کشاورزی به عنوان یک راه حل اصلی برای کمبود آب و در کنار آن حفظ کیفیت منابع آب سطحی و زیرزمینی است.  حکمرانی آبهای زیرزمینی؛ در قالب ایجاد چهارچوب مناسب برای بهبود مدیریت منابع و حفاظت کمی و کیفی منابع آب زیرزمینی بیان شده است. اجزای اصلی این برنامه عبارت از توسعه یک قانون بر رفتار حاکم بر آبهای زیرزمینی و پشتیبانی از دستیابی به بهبود حکمرانی است. کیفیت آب یکی از چالشهای مهم جهانی است. حکمرانی کیفیت آب یک موضوع پیچیده است. در این زمینه توسعه ابزارها شامل استانداردهای کیفیت مناسب و به روز، دستورالعملهای بازیافت و بازچرخانی آب در بخشهای مختلف، ارزیابی اثرات زیست محیطی طرحهای بزرگ قبل از اجرا، اندازه گیری و نظارت، همکاری های فراسازمانی و تقویت مقررات و اصلاحات نهادی برای مدیریت کیفیت و کنترل آلودگی آب، لازم و ضروری است. برای نمونه فعالیت سازمان فائو در زمینه حکمرانی کیفیت آب، شامل همکاری با ذینفعان، به ویژه برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد19 و سازمان بهداشت جهانی، در راستای اقدامات مذکور است. حکمرانی خوب آب برای تأمین امنیت آب و غذا و تخصیص عادلانه منابع آب ضروری است و ابعاد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و زیست محیطی آن باید به دقت مدیریت شود. دسترسی ناکافی به آب آشامیدنی تهدیدی برای سلامت عمومی و توسعه پایدار است. مشکلاتی مانند فساد، مدیریت ضعیف و کمبود منابع، حکمرانی مؤثر آب را تضعیف می کند. تخصیص آب تحت تأثیر سیاستهای مختلفی مانندکشاورزی و انرژی قرار دارد که چالشهای حکمرانی آب را پیچیده تر می کند. برای حل این مسائل، نیاز به همکاری مؤثر دولتها، جامعه مدنی و بخش خصوصی است. حکمرانی پایدار آب و زمین برای مقابله با چالشهای جهانی امنیت غذایی اهمیت دارد، اما در ایران فرآیندهای اصلاح آب وخاک به طور جداگانه انجام می شود که خطر افزایش شکاف میان آب و زمین را به همراه دارد. لذا حکمرانی چند سطحی موفق آب، به شدت به پیش نیازهای سازمانی قوی متکی است. این شامل چهارچوبهای قانونی، طرحهای مالی و سیستمهای نظارتی و غیره است. لذا با توجه به کمبود فزاینده منابع آب شیرین که به دلیل تغییرات آب و هوایی و افزایش تقاضای کشاورزی و صنعت تشدید شده، اجماع در حال ظهور در مورد لزوم مدیریت آب در مقیاس جهانی را می طبلد؛ بنابراین از جنبه های کلیدی کمک به پیشبرد حکمرانی فراگیر و چند سطحی آب اولویت دادن به امنیت غذایی با تأکید بر رفع نیازهای کشاورزان و بخش صنعت، تسهیل پذیرش فناوری و افزایش ظرفیتهای سازگاری با تنش آبی و تغییرات آب و هوایی است. این بخش شامل مجموعه ای از هنجارها، اصول و اولویتها برای دستیابی به نتایج مطلوب و همچنین مجموعه قوانین، رویه ها، برنامه ها و یا مکانیسمهای موردنیاز برای دستیابی به چنین اهدافی است. این کارکرد، چهارچوبی را برای پیوندها و وابستگی های متقابل بین آب و سایر بخشها شامل انرژی، کشاورزی، محیط زیست، کاربری زمین، صنعت، ناوبری فراهم می کند و از هم افزایی در هنگام مدیریت، درگیریهای احتمالی درون و برون کشوری را کاهش می دهد.

ناهید غلام نژاد

مدیر محیط زیست و کیفیت منابع آب