تصور کنید می‌خواهید یک کسب‌وکار بزرگ را مدیریت کنید، اما از موجودی انبار، میزان فروش و هزینه‌های جاری خود هیچ اطلاع دقیقی ندارید. مدیریت شما چه نتیجه‌ای خواهد داشت؟ به احتمال زیاد، آن کسب‌وکار به زودی ورشکسته خواهد شد. حکمرانی منابع آب در یک کشور یا یک حوضه آبریز هم دقیقاً در چنین شرایطی قرار دارد اگر فاقد سیستم اطلاعاتی دقیق و مکانیزم نظارت مستقل باشد. در بسیاری از مناطق، بحران آب تنها یک مشکل فیزیکی (مثل کمبود بارش) نیست، بلکه عمدتاً یک مشکل مدیریتی و حکمرانی است. ما نمی‌دانیم دقیقاً چقدر آب داریم، کجا مصرف می‌شود و با چه بازدهی. اینجاست که دو فرآیند مکمل، مانند چراغ و قطب‌نما، راه را برای خروج از این مه بی‌اطلاعی روشن می‌کنند: «حسابداری آب» و «حسابرسی آب»

حسابداری آب؛ ترازنامه حیاتی کشور

حسابداری آب را می‌توان «حسابگر» سیستم منابع آب دانست. کار اصلی آن، پاسخ به یک سؤال ساده اما حیاتی است: «آب از کجا می‌آید، کجا می‌رود و چه مقدار از آن ذخیره می‌ماند؟»

این سیستم، تمام جریان‌های آب را ردیابی و ثبت می‌کند. بارش بر فراز کوهستان، آب جاری در رودخانه‌ها، آبی که به زمین نفوذ می‌کند (آب‌های زیرزمینی)، آبی که از سدها رها می‌شود، آبی که توسط کشاورزان، صنایع و شهرها برداشت می‌شود و حتی آبی که پس از مصرف برگشت داده می‌شود (پساب)، همگی در دفاتر حسابداری آب ثبت می‌شوند. خروجی این کار تهیه یک «ترازنامه آبی» است؛ دقیقاً شبیه ترازنامه مالی یک شرکت. در یک سمت این ترازنامه «دارایی‌ها » قرار می‌گیرند: مثل حجم آب قابل استحصال از بارش، جریان رودخانه‌ها و ذخایر زیرزمینی. در سمت دیگر «بدهی‌ها » ثبت می‌شوند: مثل مصارف کشاورزی، شرب، صنعت و نیازهای زیست‌محیطی رودخانه (حقابه طبیعت).

یک مثال ملموس: فرض کنید در حوضه آبریز «زاینده‌رود»، حسابداری آب نشان دهد که ۸۰ درصد از آب قابل استحصال، در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، اما بازده اقتصادی و اشتغال‌زایی این بخش نسبت به مصرف آب پایین است. این داده، زنگ خطری برای سیاست‌گذاران است تا به فکر تغییر الگوی کشت یا ارتقای آبیاری باشند.

حسابرسی آب

بر خلاف بازرسی که با رویکردی پلیسی به دنبال شناسایی مجرمان و تنبیه آنان است، حسابرسی آب با رویکردی پیشگیرانه به سراغ داده‌ها و فرآیندهای مدیریت آب می‌رود تا سه موضوع کلیدی را بررسی کند:

1-         آیا داده‌های حسابداری، درست، کامل و همراه با ارزیابی فرآیندها و مدیریت ریسک‌ها هستند؟ (حسابرسی داخلی) مثلاً: آیا کنتورهای آب کشاورزان به درستی کالیبره شده‌اند؟ آیا گزارش‌های برداشت از چاه‌ها با واقعیت تطابق دارد؟

2-         آیا آب به طور کارآمد و مؤثر استفاده می‌شود؟ (حسابرسی عملکرد) مثلاً: آیا پروژه‌های ملی آبیاری نوین به اهداف تعیین شده در صرفه‌جویی آب دست یافته‌اند؟ آیا سیاست‌های تعیین قیمت آب باعث کاهش مصرف شده است؟

3-         آیا قوانین و استانداردها رعایت می‌شود؟ (حسابرسی رعایت) مثلاً: آیا صنایع ، پساب خود را مطابق با استانداردهای زیست محیطی تصفیه می‌کنند؟ آیا مجوز بهره‌برداری از یک صنعت آب‌بر تنها در مناطقی صادر می شود که از لحاظ آبی مازاد دارند؟

حسابرس آب پس از انجام بررسی‌های لازم، گزارشی را ارائه می‌دهد که در آن نقاط قوت، ضعف، تخلفات و فرصت‌های بهبود به‌وضوح و بدون ابهام بیان شده است. این گزارش به ابزاری قدرتمند برای افزایش پاسخگویی مدیران و مجریان در مقابل مردم و نهادهای بالادستی تبدیل می‌شود و می‌توان آن را موتور محرکه‌ی حکمرانی هوشمند آب دانست. حسابداری آب واقعیت‌های فیزیکی و اقتصادی منابع آبی را آشکار می‌سازد و حسابرسی آب از درستی اجرا و تحقق اهداف اطمینان حاصل می‌کند. بدون این دو، اتخاذ و اجرای هرگونه سیاست آبی، همانند شلیک تیر در تاریکی خواهد بود و نتیجه‌ای جز اتلاف منابع و تشدید بحران به همراه نخواهد داشت. در زمان خشکسالی، یک سیستم حسابداری قوی به سرعت نشان می‌دهد ذخایر استراتژیک کجاست و اولویت تخصیص به کدام بخش‌ها (شرب، محیط زیست، کشاورزی) باید باشد. حسابرسی نیز اطمینان می‌دهد که برنامه‌های مقابله با خشکسالی به درستی اجرا می‌شوند. به طور کلی، حسابداری و حسابرسی آب با ایجاد بستری مناسب برای تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد عینی، به جای تکیه بر احساسات یا فشار گروه‌های ذی‌نفع، سیاست‌گذاران را یاری می‌کنند تا بتوانند بر اساس ترازنامه‌ی آبیِ دقیق و گزارش حسابرسی معتبر تصمیم‌گیری کرده و اقدامات لازم را به‌طور مؤثر اجرایی نمایند.

سعید مطهری  

رئیس گروه حسابرسی داخلی