استان یزد،با میانگین بارش تنها ۶۰ میلی‌متر در سال و وابستگی ۸۵ درصدی به منابع آب زیرزمینی، در آستانه یک بحران آب بی‌سابقه قرار دارد. فرونشست زمین تا ۳۶ سانتیمتر در سال، افت شدید سطح آب‌های زیرزمینی و تنش روزافزون بین بخش‌های کشاورزی، صنعتی و شرب، نشان‌دهنده ناکارآمدی ساختار حکمرانی کنونی است.

تحلیل وضعیت و مدل پیشنهادی وضعیت کنونی یزد را می‌توان در چند شاخص کلیدی خلاصه کرد:کسری سالانه ۱۸۰ میلیون مترمکعب مخازن زیرزمینی، راندمان پایین ۳۵ درصدی در بخش کشاورزی، و وجود صنایع آب بر مانند نساجی و معدن ساختار حکمرانی موجود ،متمرکز و فاقد انعطاف لازم برای مدیریت این پیچیدگی‌هاست.

مدل پیشنهادی «حکمرانی یکپارچه و تاب‌آور یزد» بر سه پایه استوار است:

1- ساختار نهادی بازتعریف‌شده: ایجاد یک «شورای عالی آب استان» با ترکیبی از مسئولان دولتی، صنعتگران، کشاورزان پیشرو و متخصصان محلی برای سیاست‌گذاری راهبردی در سطح عملیاتی، تشکیل چهار «شرکت مستقل حوزه‌ای» (مثل حوزه یزد-اردکان و حوزه صنعتی) و بازآفرینی «تعاونی‌های محلی آب‌بران» بر اساس نظام قنات‌ها، با تجهیز به کنتورهای هوشمند.

2- بسته اقدامات فوری: در بخش کشاورزی، تغییر الگوی کشت اجباری به سمت زعفران و گیاهان دارویی و پرداخت کمک بلاعوض برای نصب آبیاری زیرسطحی. در بخش صنعت، الزام به بازیافت ۸۰ درصد آب و ایجاد پارک اکو-صنعتی برای هم‌مصرفی آب در بخش شهری، اجرای فوری پروژه جداسازی شبکه آب شرب و غیرشرب در کلانشهر یزد.

3- سازوکارهای نوین اقتصادی و نظارتی: راه‌اندازی یک بازار آب محلی شفاف با سقف انتقال حداکثر ۲۰ درصد حق‌آبه‌ها، طراحی «بیمه تاب‌آوری» برای کشاورزان، و استقرار یک سامانه پایش آنلاین که داده‌های مصرف تمام بهره ‌برداران را به‌طور شفاف نمایش دهد.

پیشنهاد‌های کاربردی برای اجرای موفق این مدل،اقدامات زیر در اولویت قرار دارند:

· پایلوت سریع: آغاز پروژه پایلوت در  یکی از شهرستان ها با محوریت نوسازی قنات‌های هوشمند و جداسازی شبکه آب.

· منبع‌گذاری نوآورانه: تأمین مالی از طریق اختصاص ۳۰ درصد از عوارض آلایندگی صنایع استان و ۵۰ درصد از درآمدهای گردشگری مرتبط با قنات‌ها به صندوق آب استانی.

· پروژه نمادین: احداث یک «آب‌شیرین‌کن خورشیدی» در منطقه به عنوان نماد گذار به انرژی پاک در تأمین آب.

· مشارکت عمومی: راه‌اندازی کمپین «هر یزدی، یک حافظ آب» و اپلیکیشن «آب‌من» برای گزارش مصرف و دریافت مشوق.

نتیجه‌گیری بحران آب در یزد یک تهدید وجودی است که تنها با یک تحول اساسی در حکمرانی قابل مدیریت است.مدل ارائه‌شده، با تلفیق هوشمندانه ظرفیت‌های تاریخی (مانند نظام مشارکتی قنات) با فناوری‌های نوین (بازار آب دیجیتال، پایش هوشمند) و سازوکارهای انگیزشی هدفمند، چارچوبی واقع‌بینانه و عملیاتی پیشنهاد می‌کند. کلید موفقیت، آغاز فوری اقدامات، رهبری قوی استانی و جلب مشارکت واقعی همه ذی‌نفعان است. اگر یزد بتواند بر این چالش غلبه کند، نه تنها بقای خود را تضمین کرده، بلکه به الگویی تاب‌آور برای تمامی مناطق خشک جهان تبدیل خواهد شد. زمان اقدام اکنون است.

منا مسعودی

کارشناس حفاظت و بهره برداری از رودخانه ها