استفاده از آب فاضلاب تصفیه‌شده شهری (Reclaimed Water) برای کشاورزی، به‌ویژه در مناطق خشک مانند یزد، یک راهکار کلیدی برای مقابله با کم‌آبی است، اما مستلزم رعایت اصول علمی و احتیاط‌های فراوان به‌ویژه برای محصول حساسی مثل پسته است .استفاده از پساب تصفیه‌شده، شکلی از آب غیرمتعارف است که می‌تواند بخشی از نیاز آبیاری را تأمین کند، اما به دلیل وجود املاح، عناصر سنگین، ترکیبات آلی و پاتوژن‌ها نیاز به مدیریت یکپارچه دارد. شرایط و استانداردهای کلیدی برای استفاده پساب در کشاورزی به‌طور عام شامل تصفیه خانه با حداقل سطح ثانویه (Secondary Treatment) همراه با گندزدایی (معمولاً با کلر یا (UV است. اما برای گیاهان مثمر اغلب نیاز به تصفیه پیشرفته‌تر یا ثالثیه (Tertiary Treatment)  هم هست. پارامترهای بحرانی و حدود مجاز (بر اساس استانداردهای FAO و EPA و دستورالعملھای سازمان محیط زیست ایران شامل کنترل پاتوژن‌ها (بیماری‌زاها)، شوری و املاح، عناصر غذایی پرمصرف (نیتروژن، فسفر، پتاسیم)، عناصر غذایی کم مصرف بویژه بور (B)، هدایت الکتریکی (EC)،  نسبت جذب سدیم(SAR) ، نیاز بیوشیمیایی اکسیژن (BOD) و نیاز شیمیایی اکسیژن (COD)،  عناصر سنگین، مواد آلی و ترکیبات پایدار و بقایای داروها و مواد شوینده (PPCPs) است.

ملاحظات ویژه برای استفاده از پساب تصفیه شده در باغات پسته در استان یزد

１.      کیفیت اولیه آب و خاک: خاک‌های مناطق کویری مانند یزد غالباً قلیایی، دارای آهک و گچ بالا و اغلب شور هستند. استفاده از پساب با EC بالا یا SAR بالا می‌تواند به سرعت تعادل خاک را بر هم زده و به شور یا سدیمی شدن آن بیانجامد.

２.      روش آبیاری: استفاده از روش آبیاری قطره‌ای زیرسطحی بهترین گزینه است.  در این روش، تماس مستقیم پساب تصفیه شده با میوه و برگ کاهش می‌یابد (کاهش خطر آلودگی میکروبی)، راندمان مصرف آب بالا می‌رود و تبخیر از سطح خاک کاهش می‌یابد که باعث جلوگیری از بالا آمدن املاح به سطح خاک می‌شود. البته خطر گرفتگی در سیستم قطره‌ای با پساب بسیار بالا است و نیاز به  فیلتراسیون پیشرفته و اسیدشویی دوره‌ای لوله‌ها دارد.

３.      مدیریت خاک و آبشویی: حتی با رعایت استانداردها، تجمع تدریجی املاح در منطقه ریشه اجتناب‌ناپذیر است. لازم است در دوره‌های زمانی مشخص اقدام به آبشویی شود و املاح از دسترس ریشه خارج شوند. پایش مداوم خاک برای سنجش عناصر سنگین هر ۶ ماه یک بار ضروری است.

４.      انتخاب پایه مناسب: برخی پایه‌های پسته مانند بادامی نسبت به شوری و خشکی مقاوم‌ترند. در تخصیص باغات برای استفاده از پساب، انتخاب پایه مناسب می‌تواند ریسک را کاهش دهد.

５.      مزایای مورد انتظار: پساب منبعی مطمئن و دائمی از آب در منطقه‌ای خشک است و مواد غذایی موجود در آن می‌تواند باعث کاهش مصرف کودهای شیمیایی و کاهش هزینه شود.

پیشنهاد عملیاتی و راهکار نهایی

۱. آنالیز کامل و مستمر: پیش از هر چیز، باید آنالیز کامل فیزیکوشیمیایی و بیولوژیکی از پساب تصفیه‌خانه مورد نظر تهیه شود و با استاندارد سازمان محیط زیست ایران برای آبیاری فضای سبز و محصولات کشاورزی (استاندارد شماره ۱۳۶۰۳ و ۱۳۶۰۷) مقایسه شود.

۲. آزمایش پایلوت: توصیه می‌شود استفاده از پساب در یک سطح محدود (مثلاً یک یا دو هکتار) برای مدت حداقل 2 سال به صورت پایلوت آغاز شود و اثرات آن بر رشد درخت، کیفیت پسته (از نظر شکلی، درصد پوکی و میزان تجمع عناصر سنگین در مغز) و خصوصیات خاک به دقت مطالعه شود.

۳. رقیق‌سازی:  در صورت نیاز، پساب را باید با آب با کیفیت بهتر (مانند آب چاه) مخلوط کرد تا پارامترهای خطرناک (مثل EC، بور، SAR ) به زیر حد بحرانی برسد.

۴. آموزش و اطلاع‌رسانی: کشاورزان و صاحبان محصول باید از مخاطرات بهداشتی (تماس پوستی، بلع احتمالی پساب) آگاه بوده و از تجهیزات حفاظت فردی استفاده کنند.

اعظم رضوی نسب   

عضو هیات علمی بخش خاک و آب مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان یزد