شعار روز جهانی آب 2026 – 22 مارس درباره برابری است: «هرجا آب جریان دارد، برابری شکوفا می‌شود». معادل (Where Water Flows, Equality Grows). به سرعت می‌توان تشخیص داد که اولین ابهام در این شعار بر سر مفهوم برابری و ارتباط آن با دسترسی به آب خواهد بود. در اگزیستانسیالیسم ژان‌پل سارتر در کتاب هستی و نیستی (Being and Nothingness)، هیچ ماهیت یا محتوای از پیش‌ تعیین‌شده‌ای برای مفاهیم انسانی وجود ندارد، بلکه معنا بعدا توسط خود انسان ایجاد می‌شود. برابری را نیز می‌توان از همین مفاهیم برشمرد. یعنی مفهوم برابری در ابتدا مثل ظرفی توخالی است که هرکس می‌تواند به آن معنای مخصوص به خودش را بدهد. در اینجا، 2 رویکرد عمده می‌تواند بر سر تعریف برابری و ارتباط آن با دسترسی به آب وجود داشته باشد. لطفا پیش از رسیدن به این طبقات مفهومی، دقت کنید که در شعار امسال وجود برابری به جریان یافتن آب گره زده شده است. یعنی برابری در جایی است که آب در فرایند توسعه شبکه‌های آبرسانی - سنتی و مدرن - بدان رسیده است و عدم دسترسی به آب دال بر نابرابری است. پس آن دو رویکرد عمده را چنین تعریف کنیم: 
1.توسعه مقدمه دسترسی به آب و به معنای فراگیری برابری در جوامع توسعه‌محور است (معادل توسعه‌محوری).
2.نابرابری منجر به عدم دسترسی به آب می‌شود که می‌تواند نتیجه توسعه نامتوازن باشد (معادل عدالت‌محوری).
چرا در اینجا توسعه را به بحث دسترسی به آب و مفهوم نابرابری گره زدیم؟ آب یک کالای زیرساختی است. یعنی دسترسی جامعه مدرن به آب نیازمند تصفیه‌خانه، شبکه لوله‌کشی، برق، مدیریت شهری و سرمایه‌گذاری بلندمدت است و همه این‌ها شاخص‌های توسعه‌اند. پس هر جا توسعه زیرساختی بالاتر است، دسترسی عمومی به آب هم بیشتر است. شاخص‌های توسعه انسانی(HDI) و اهداف توسعه پایدار سازمان ملل(SDGs) هم دسترسی به آب را همزمان نتیجه توسعه انسانی و پیش‌شرط توسعه می‌دانند. آب نقطه تلاقی اقتصاد و عدالت است. یعنی علاوه بر اینکه یک منبع طبیعی است اما کالای اقتصادی هم باید باشد که به بهره‌وری و مصرف بهینه بینجامد و البته حق انسانی است و به همین دلیل هم تبدیل به میدان برخورد نظریه‌های توسعه شده است.
از سوی دیگر و به نقل از گزارش مشترک یونیسف و سازمان جهانی بهداشت (WHO/UNICEF) که در سال ۲۰۱۷ منتشر شد، ۲.۲ میلیارد نفر از جمعیت جهان همچنان فاقد آب با مدیریت ایمن بودند،۴.۲ میلیارد نفر فاقد خدمات بهداشتی با مدیریت ایمن و ۳ میلیارد نفر حتی به امکانات اولیه شست‌وشوی دست دسترسی نداشتند. برای تعیین دسترسی، سازمان ملل خانوارهایی را در نظر می‌گیرد که منبع آب تا ۳۰ دقیقه پیاده‌روی یا هزار متر از خانه فاصله دارد. مطالعه یونسکو در سال ۲۰۱۹ نیز نشان داد که بیش از نیمی از جمعیت جهان به خدمات بهداشتی کافی دسترسی ندارند و ۷۵ درصد از خانوارهای کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط قادر به شست‌وشو با آب و صابون نیستند. از زمان شیوع کووید- ۱۹ نیز این به‌اصطلاح «فقر زیرساختی آب» بیشتر مشهود شد زیرا بسیاری از خانوارها امکان اجرای توصیه‌های بهداشتی مانند شست‌وشوی مداوم دست را نداشتند.
بگذارید برای هر دو رویکرد توسعه‌محوری و عدالت‌محوری و ایده‌های اصلی آن مثالی بیاورم. در یک‌سو، جان بریسکو (معروف به آقای آب! درگذشته در 2014)، استاد دانشگاه هاروارد، برنده جایزه نوبل و از چهره‌های کلیدی نظریات نوسازی در زمینه اقتصاد آب ایستاده است. او در گزارش «استراتژی آب برای بانک جهانی»، مشکل اصلی حوزه آب را کمبود توسعه می‌داند، نه این‌که آب ذاتا قابل‌دسترسی نباشد. به عقیده او، بدون رشد اقتصادی، سرمایه‌گذاری و نهادهای کارآمد، نمی‌توان انتظار داشت که دسترسی برابر به آب وجود داشته باشد. در نهایت، او مسئله جهان جنوب را عقب‌ماندگی نهادی و فنی می‌داند نه الزاما سلطه ساختاری و بنابراین، دسترسی کافی به آب را نتیجه رویکرد اقتصادی به آب می‌داند. 
در سوی دیگر، کارن پی‌پر در کتاب «بهای تشنگی: نابرابری جهانی آب و آشوب پیش رو» (The Price of Thirst: Global Water Inequality and the Coming Chaos) معتقد است که «جهان آب کم ندارد؛ عدالت کم دارد». به اعتقاد او، خصوصی‌سازی آب در بسیاری از کشورها (از آمریکای لاتین تا آفریقا) به افزایش قیمت، کاهش دسترسی و اعتراض‌های اجتماعی انجامیده است. پی‌پر معتقد است که آب کالایی اقتصادی نیست و یک حق انسانی است و اگر مدل‌های فعلی ادامه یابد، جهان با هرج‌ومرج آبی (Water Chaos) روبه‌رو می‌شود. 
برای رسیدن به یک نتیجه منطقی، در نظر بگیرید که اصل چهارم در «اصول دوبلین - 1992» می‌گوید آب در تمام کاربردهای رقابتی خود دارای ارزش اقتصادی است و باید به عنوان یک کالای اقتصادی شناخته شود. از سوی دیگر در قطعنامه 292/64 سازمان ملل (2010) اصل «حق به آب» آمده و دسترسی به آب آشامیدنی سالم و خدمات بهداشتی را یک حق بشری اساسی برشمرده که اساس تحقق کامل زندگی و سایر حقوق بشری است. در ادبیات توسعه امروز، حق به آب در کنار مفاهیمی مانند «عدالت آبی» معنا پیدا می‌کند. تا اینجا ما توانسته‌ایم مفهوم برابری را در شعار امسال معنادار کنیم که حق به آب است و همگانی است. اما این یک حق پایه‌ای است. یعنی فرض بگیرید حداقل آب حیاتی (مثلا 50 لیتر در شبانه‌روز برای هر نفر) یک حق تضمین‌شده باشد اما همزمان مصرف بیشتر از این حق پایه، مشمول قیمت‌گذاری اقتصادی (بر فرض، بر اساس میزان توسعه‌یافتگی محلی و تخصیص یارانه‌های ویژه دولتی) شود و درباره مصارف دیگر یعنی عمدتا کشاورزی و صنعت، سیستم قیمت‌گذاری آب تغییر کند، زیرا این درآمد باید در جهت توسعه منابع آبی برای دسترسی‌پذیری همگانی به آن مصرف شود. 
به بیان دیگر، دسترسی به آب و برابری در موازات هم قرار دارند نه در یک جهت سلسله‌مراتبی که یکی پس از دیگری باشد. در دنیای امروز، توسعه اقتصادی و ارزش‌گذاری آب، مقدمه دسترسی به آب برای همه و برابری است و البته این برابری به‌جز اینکه نماد توسعه است، در معنای حق به آب تقسیر می‌شود. در واقع، نابرابری تابعی است از توازن توسعه و نوع حکمرانی آب که تا چه اندازه بتواند با میریت منابع مالی توسعه، سطوح دسترسی‌پذیری جوامع محلی به آب را گسترش دهد. بنابراین در تکمیل شعار امسال روز جهانی آب می‌توان گفت که برابری درجایی است که آب به همه می‌رسد و هرجا که آب جریان دارد، برابری شکوفا می‌شود.

عباس فقیه خراسانی
مدیر بازار آب یزد