محمدمهدی جوادیان‌زاده رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی، در نشست تخصصی بررسی ابعاد تاریخی و فرهنگی قنات دولت‌آباد یزد، قنات را نمادی از حکمرانی هوشمندانه آب و الگویی موفق برای سازگاری با تغییرات اقلیمی دانست و گفت: قنات تنها یک سازه فیزیکی برای انتقال آب نیست، بلکه بنیان‌گذار یک نظام اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در مناطق خشک و کم‌آب بوده است.
وی با اشاره به اینکه قنات دولت‌آباد دارای دو وجه «سازه فیزیکی» و «فرآیند حیات‌بخشی» است، افزود: در سرزمینی همچون یزد که همواره با محدودیت منابع آبی مواجه بوده، قنات توانسته با بهره‌گیری از دانش بومی، زمینه شکل‌گیری کشاورزی، تجارت، صنعت، خدمات و زیست پایدار را فراهم کند.
جوادیان‌زاده با تأکید بر اینکه قنات تنها یک سازه انتقال آب نیست، ادامه داد: آنچه امروز در نگاه یونسکو و مطالعات میراث فرهنگی اهمیت دارد، تنها ساختار مهندسی قنات نیست، بلکه نظامات اجتماعی، فرهنگ مشارکت، شیوه‌های توزیع عادلانه آب و انسجام اجتماعی شکل‌گرفته پیرامون قنات‌هاست؛ موضوعی که بخش مهمی از آن متأسفانه در گذر زمان مستندسازی نشده است.
رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی با تأکید بر اینکه بحران امروز آب بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع باشد، حاصل ضعف در حکمرانی و مدیریت منابع آبی است، تصریح کرد: در گذشته با وجود امکانات محدود، نظام بهره‌برداری از آب بسیار دقیق‌تر و عادلانه‌تر از امروز عمل می‌کرد و همین موضوع موجب پایداری حیات در مناطق کویری می‌شد.
وی افزود: در نظام سنتی قنات، آب بر مبنای زمان توزیع می‌شد تا عدالت میان بهره‌برداران برقرار باشد و حقوق پایین‌دست و بالادست حفظ شود؛ الگویی که نشان‌دهنده عمق حکمرانی اجتماعی آب در ایران تاریخی است.
جوادیان‌زاده با اشاره به مسئله تغییر اقلیم و ضرورت سازگاری با شرایط جدید اظهار داشت: امروز جهان بر دو محور کاهش اثرات تغییر اقلیم و سازگاری با آن تمرکز کرده، در حالی که نیاکان ما قرن‌ها پیش این سازگاری را در قالب قنات و سبک زندگی متناسب با اقلیم خشک تجربه کرده بودند.
وی خاطرنشان کرد: مردم یزد از گذشته می‌دانستند که منابع آب همواره ثابت نیست، بنابراین ساختار اقتصادی و معیشتی خود را متناسب با شرایط کم‌آبی طراحی کرده بودند و در سال‌های خشکسالی، با تکیه بر صنایع کم‌آب‌خواه همچون پرورش کرم ابریشم، تولید منسوجات و مشاغل جانبی، فشار ناشی از کاهش منابع آبی را مدیریت می‌کردند.
رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی ادامه داد: وجود شاخه‌های متعدد قنات و توسعه آن‌ها در دوره‌های مختلف تاریخی، نشان می‌دهد که مسئله خشکسالی همواره وجود داشته اما جامعه گذشته با سازگاری و مدیریت صحیح، توان عبور از بحران را داشته است.
وی با انتقاد از فاصله امروز جامعه با مفهوم سازگاری با کم‌آبی تصریح کرد: متأسفانه امروز بسیاری از فعالیت‌های کشاورزی و مصرف آب، تناسبی با واقعیت اقلیمی ندارند و قوانین نیز در برخی موارد به جای تقویت سازگاری، زمینه تداوم برداشت‌های ناپایدار را فراهم کرده‌اند.
جوادیان‌زاده همچنین به اثرات مخرب برخی فعالیت‌های عمرانی و برداشت‌های بی‌رویه بر زیست‌بوم قنات‌ها اشاره کرد و گفت: قنات‌ها فراتر از یک مسیر انتقال آب، یک زیست‌بوم و میکرو اقلیم ارزشمند ایجاد کرده‌اند که باید در حفظ و معرفی آن‌ها حساسیت بیشتری وجود داشته باشد.
وی ثبت جهانی قنات‌های یزد را فرصتی ارزشمند برای معرفی این میراث تاریخی دانست و افزود: قنات‌ها می‌توانند علاوه بر نقش فرهنگی و تاریخی، به عنوان ظرفیتی مهم در حوزه گردشگری و انتقال درس‌آموخته‌های حکمرانی آب به نسل امروز و آینده مورد توجه قرار گیرند.
جوادیان‌زاده در پایان از ایجاد کیوسک اطلاع‌رسانی مرتبط با سازه‌های تاریخی آبی در یزد خبر داد و اظهار امیدواری کرد که این اقدامات بتواند به معرفی بهتر میراث ارزشمند آبی استان و افزایش آگاهی عمومی در این حوزه کمک کند.
راسترو همچنین تصریح کرد: تاکنون حدود ۲.۹ میلیون مترمکعب آب از محل اجرای برنامه بازتخصیص آزاد و در اختیار بخش شرب استان قرار گرفته و با اجرای کامل این طرح، حدود ۱۸ میلیون مترمکعب آب برای مصارف اولویت‌دار آزادسازی خواهد شد.
رشد پنج برابری مبادلات در بازار آب یزد
معاون برنامه‌ریزی شرکت آب منطقه‌ای یزد در ادامه از رشد چشمگیر معاملات در بازار آب استان خبر داد و گفت: حجم مبادلات ثبت و نهایی‌شده در بازار آب یزد طی سال ۱۴۰۴ به ۱۴۴ هزار و ۴۲۰ مترمکعب رسیده که نسبت به حدود ۳۰ هزار مترمکعب مبادله انجام‌شده در سال ۱۴۰۳، رشد حدود پنج برابری را نشان می‌دهد.
وی افزود: از مجموع مبادلات انجام‌شده، ۲۲ هزار و ۳۶۶ مترمکعب آب نیز به نفع آبخوان‌ها در سفره‌های زیرزمینی ذخیره شده که این موضوع نقش مؤثری در تقویت منابع آب زیرزمینی و پایداری دشت‌های استان دارد. 

محمدمهدی جوادیان‌زاده
رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی