نوآوری در حوزه آب، امروز دیگر یک انتخاب یا گزینه‌ای لوکس نیست؛ ضرورتی راهبردی برای تضمین امنیت آبی، امنیت غذایی، توسعه پایدار و حتی ثبات اجتماعی کشورهاست. رشد جمعیت، توسعه شهرنشینی، افزایش تقاضا، تغییرات اقلیمی، کاهش کیفیت منابع آب و فشار روزافزون بر اکوسیستم‌های آبی، نشان داده است که تکیه بر الگوهای سنتی مدیریت عرضه، دیگر پاسخگوی چالش‌های قرن بیست‌ویکم نیست.  

طی دهه‌های گذشته، مدیریت منابع آب در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، عمدتاً بر افزایش عرضه از طریق سدسازی، توسعه شبکه‌های انتقال، حفر چاه‌های عمیق و بهره‌برداری گسترده از آب‌های زیرزمینی استوار بوده است. این رویکرد اگرچه در مقاطع زمانی خاص توانست نیازهای توسعه را پاسخ دهد، اما در بلندمدت با محدودیت‌های طبیعی، اقتصادی و زیست‌محیطی روبه‌رو شد. افت شدید سطح آبخوان‌ها، فرونشست زمین، خشک‌شدن تالاب‌ها، کاهش جریان‌های زیست‌محیطی رودخانه‌ها و افت کیفیت منابع آب، نشانه‌هایی از رسیدن این الگوی مدیریتی به مرزهای پایداری است.

در چنین شرایطی، نوآوری افق تازه‌ای پیش روی مدیریت آب گشوده است. بهره‌گیری از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی مصرف و مدیریت شبکه‌های توزیع، اینترنت اشیا برای پایش لحظه‌ای منابع، سنجش از دور و تصاویر ماهواره‌ای برای ارزیابی مصرف آب در بخش کشاورزی، تصفیه پیشرفته فاضلاب و بازچرخانی آب، شیرین‌سازی با مصرف انرژی کمتر، غشاهای نانوساختار، استحصال آب از رطوبت هوا، سامانه‌های هوشمند آبیاری و تحلیل کلان‌داده‌ها، تنها بخشی از فناوری‌هایی هستند که می‌توانند بهره‌وری آب را به‌طور چشمگیری افزایش دهند و تاب‌آوری جوامع را در برابر خشکسالی ارتقا بخشند.

با این حال، تجربه جهانی نشان می‌دهد که فناوری به‌تنهایی قادر به حل بحران آب نیست. بحران آب، پیش از آنکه صرفاً یک مسئله مهندسی باشد، یک مسئله حکمرانی است. سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) و نهادهای بین‌المللی بارها تأکید کرده‌اند که کیفیت حکمرانی، شفافیت نهادی، هماهنگی میان دستگاه‌های تصمیم‌گیر، مشارکت ذی‌نفعان و نظام‌های اقتصادی مناسب، نقشی تعیین‌کننده در موفقیت سیاست‌های آبی دارند.

تجربه ایران نیز این واقعیت را به‌خوبی نشان می‌دهد. توسعه زیرساخت‌های آبی، بدون مدیریت هم‌زمان تقاضا، اصلاح نظام تخصیص آب، کنترل برداشت‌های غیرمجاز و بازنگری در الگوی کشت، نتوانسته است از تشدید ناترازی منابع آب جلوگیری کند. در برخی مناطق، افزایش ظرفیت تأمین آب، خود به افزایش مصرف انجامیده است؛ به بیان دیگر، افزایش کارایی فنی، اگر با اصلاح سیاست‌ها همراه نباشد، لزوماً به کاهش مصرف کل منجر نخواهد شد.

فناوری نمی‌تواند جایگزین اصلاح قیمت‌گذاری آب، اجرای دقیق قوانین، حفاظت از آبخوان‌ها، جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز یا اصلاح الگوی کشت شود. همچنین هیچ سامانه هوشمندی قادر نیست اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی و مسئولیت‌پذیری ذی‌نفعان را به‌تنهایی ایجاد کند. این‌ها مؤلفه‌های حکمرانی‌اند؛ حوزه‌ای که موفقیت آن بیش از هر چیز به اراده سیاسی، شفافیت، پاسخگویی و مشارکت اجتماعی وابسته است.

از سوی دیگر، نوآوری صرفاً به معنای توسعه فناوری نیست. نوآوری نهادی، نوآوری اقتصادی، نوآوری اجتماعی و نوآوری در سیاست‌گذاری نیز به همان اندازه اهمیت دارند. تشکیل بازارهای محلی آب، توسعه سازوکارهای تشویقی برای صرفه‌جویی، استقرار مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM)، استفاده از رویکرد «چرخه آب شهری حساس به آب» (Water Sensitive Urban Design)، اقتصاد چرخشی آب و مشارکت فعال جوامع محلی، نمونه‌هایی از نوآوری‌هایی هستند که گاه اثربخشی آن‌ها از فناوری‌های گران‌قیمت نیز بیشتر است.

شاید بتوان رابطه فناوری و حکمرانی را به رابطه موتور و فرمان یک خودرو تشبیه کرد. فناوری، نیروی حرکت را فراهم می‌کند، اما این حکمرانی است که مسیر را تعیین می‌کند. موتور قدرتمند بدون فرمان، مقصد را تضمین نمی‌کند و حتی می‌تواند خطرآفرین باشد.

بنابراین، آینده مدیریت آب در گرو انتخاب میان «فناوری» یا «اصلاحات» نیست؛ بلکه در تلفیق هوشمندانه این دو نهفته است. سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد، اقتصاد صحیح آب، ارتقای بهره‌وری، مشارکت ذی‌نفعان، آموزش عمومی، حفاظت از محیط‌زیست و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، اجزای یک منظومه واحد هستند که حذف هر یک، اثربخشی سایر اجزا را کاهش می‌دهد.

امروز بیش از هر زمان دیگر روشن شده است که عبور از بحران آب، نه با ساخت سازه‌های بیشتر و نه با خرید تجهیزات پیشرفته به‌تنهایی ممکن خواهد شد؛ بلکه نیازمند تغییر پارادایم از «مدیریت عرضه» به «حکمرانی هوشمند منابع آب» است. نوآوری باید چراغ راه این تحول باشد، اما این چراغ تنها زمانی راه را روشن خواهد کرد که در دست مدیرانی آینده‌نگر، قانون‌مدار و پاسخگو قرار گیرد و با مشارکت آگاهانه جامعه همراه شود. آینده آب، نه محصول فناوری صرف، بلکه حاصل هم‌افزایی دانش، حکمرانی و مسئولیت‌پذیری جمعی است.

جواد محجوبی
مدیرعامل و رئیس هیئت مدیره شرکت سهامی آب منطقه ای یزد