بازار آب بهعنوان یکی از ابزارهای اقتصادی حکمرانی آب مطرح است، ابزاری که هدف آن الزاما «فروش آب» نیست، بلکه ایجاد امکان انتقال حقوق استفاده از آب به سمت مصارفی است که ارزش اقتصادی، اجتماعی یا زیستمحیطی بیشتری دارند. تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که بازار آب یک الگوی واحد ندارد. در استرالیا، در سالهای اخیر، ارزش معاملات بازارهای آب به میلیاردها دلار رسیده و بخش عمده فعالیت بازار در جنوب حوضه مورای - دارلینگ متمرکز است. در آمریکا نیز نمونههای مهمی از بازار آب در ایالتهای خشک غربی شکل گرفته است. از جمله میتوان به پروژه کلرادو – بیگ تامپسون در کلرادو، معاملات آب در کالیفرنیا و انتقالهای معروف میان کشاورزان منطقه آبیاری پالو وردی اشاره کرد. مطالعات تطبیقی نشان میدهند که بازارهای غرب آمریکا، بهویژه در ایالتهایی مانند کالیفرنیا، کلرادو، آریزونا، نوادا و تگزاس، سابقه قابل توجهی در انتقال حقوق آب دارند.
در اروپا، تجربه اسپانیا از اهمیت ویژهای برخوردار است. حوضههای سگورا، ، خوکار، گوادیانا و گوادالکیویر (برگرفته شده از عبارت عربی وادی الکبیر) از مهمترین مناطقی هستند که سازوکارهای مبادله یا «بانک آب» در آنها مورد استفاده قرار گرفته است. اما در آسیا، چین اهمیت بیشتری دارد، زیرا این کشور نیز مانند بسیاری از مناطق خشک ایران با ترکیبی از رشد اقتصادی، فشار بر منابع آب و ناهمگونی شدید جغرافیایی در توزیع منابع مواجه است. سیاست آب چین در سالهای اخیر از یک نظام عمدتا اداری به سمت یک نظام ترکیبی از کنترل دولتی و سازوکارهای بازار حرکت کرده است. مطالعات جدید نیز این ساختار را یک نظام «هیبریدی» توصیف میکنند که در آن دولت همچنان نقش مسلط دارد، اما بازار بهعنوان ابزار مکمل تخصیص منابع وارد شده است. بر اساس دادههای منتشرشده درباره عملکرد بورس آب چین در سال ۲۰۲۵، حدود ۱۴ هزار معامله با مجموع حجم حدود ۱.۶۱ میلیارد مترمکعب در این بازار ثبت شده است. البته این ارقام به معنای آن نیست که چین دارای یک بازار کاملا آزاد و مشابه بازار استرالیاست، بلکه بخش مهمی از معاملات همچنان تحت نظارت و چارچوب اداری دولت انجام میشود.
در یزد نیز بازار آب از سال 1403 فعالیت خود را در دشت یزد اردکان آغاز کرد. تبادلات شارژ آب در بازار آب یزد نیز با نظارت کامل حکمرانی محلی آب انجام میشود. در هر مبادله 10 درصد از شارژ مبادلاتی در فرایند انتقال شارژ به نفع آبخوان ذخیره میشود. درصدی نیز بخاطر اختلاف شوری میان چاهها در آبخوان ذخیره میشود. در این بازار، عرضهکنندگان شارژ باید چاه فعال داشته باشند، کنتور هوشمند نصب کرده باشند و گواهی صحت عملکرد کنتور خود را به بازار ارائه دهند. همچنین پروانه بهرهبرداری بهروز شده معتبر، نصب مودم و عدم بدهی به آبخوان از ملزومات مشارکت در بازار آب است و منصوبات چاه باید با پروانه اصلاح و تعدیل شده مطابقت داشته باشد.
اگرچه بازار آب یزد در مدت فعالیت خود کوشیده تا بیشترین سازگاری با اقلیم را داشته باشد اما نوآوریهای این بازار در طراحی ابزارهای اجتماعی – اقتصادی و تکنولوژیک برای آگاهسازی بخشهای کشاورزی و صنعت یزد از اهمیت بهرهوری و راههای بهینهسازی مصرف آب برای دستیابی به سود اقتصادی است. بازار آب یزد فقط یک تالار مبادلاتی نیست، یک کلینیک چارهاندیشی درباره مسائل آب است. فعالیت بازار آب یزد پس از استقبال بهرهبرداران آب در دشتهای جدید استان نیز گسترش یافت. بازار آب در سال دوم فعالیت خود، رشد 5 برابری مبادلات را تجربه کرد. اینک بازار آب در تلاش است یک گواهینامه بهرهوری طراحی کند که پس از سنجش شاخصهای بهرهوری و پایداری بتواند آنرا به بخشهای برتر بهرهور اعطا نماید
