در شرایطی که افت سطح سفره‌های زیرزمینی و فرونشست زمین، امنیت زیستی و اقتصادی منطقه را تهدید می‌کند، تکیه صرف بر مدیریت دولتی دیگر پاسخگو نیست. تجربه زیستی مردم یزد در مدیریت قنات‌ها نشان می‌دهد که «مشارکت مردم» نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تاریخی است. امروز، احیای این سنت در قالب مدرنِ "تشکل‌های آب‌بران"  کلید اصلی گذار به مدیریت پایدار منابع آب است.

در مدل‌های مدرن حکمرانی آب، دولت نباید مجریِ تمامی امور خُرد باشد. تجربه مدیریت قنوات در یزد نشان می‌دهد که هرچه دخالت مستقیم حکومت در امور عملیاتی کمتر بوده، نظام مدیریتی کارآمدتر عمل کرده است. برای احیای این کارآمدی، دولت باید گام‌های جدی برای واگذاری تصدی‌گری به «تشکل‌های آب‌بران» بردارد. نقشه راه آینده یزد برای حفاظت از منابع آب، نه در حذف نقش دولت، بلکه در «تسهیل‌گری» دولت و «تصدی‌گری» مردم است. 
واگذاری تصدی‌گری به معنای خروج دولت از صحنه نیست؛ بلکه به معنای «تغییر نقش» دولت از «مجری» به «تسهیل‌گر و ناظر عالی» است. حکمرانی خوب در حوزه آب یزد، نیازمند تسهیل‌گری دولت در محورهای زیر است:
۱. بستر‌سازی قانونی: ایجاد چارچوب‌های حقوقی ساده و کارآمد برای ثبت رسمی تشکل‌های آب‌بران و حمایت از تصمیمات این تشکل‌ها.
۲. ظرفیت‌سازی و آموزش: دولت باید به‌جای مدیریت مستقیم، بودجه‌های خود را صرف آموزشِ اعضای تشکل‌ها در حوزه‌های حقوق آب، فنون نوین آبیاری و مدیریت بحران کند.
۳. دسترسی به داده‌ها (شفافیت اطلاعاتی): تسهیل در دسترسی کشاورزان و تشکل‌ها به داده‌های دشت‌ها (مانند سطح سفره‌های آب زیرزمینی، میزان افت‌ها و بارندگی‌ها) تا آن‌ها بر اساس «اطلاعات واقعی» تصمیم بگیرند، نه بر اساس حدس و گمان.
4. واگذاری امور تصدی گری دولت به تشکل آب بران و تسهیل گری امور حاکمیتی
پیوند میان سنت و مدرنیته: درس‌هایی از مدیریت قنات در یزد
هویت تاریخی یزد، با مدیریت قنات گره خورده است. در گذشته، مدیریت آب در یزد نه یک وظیفه حکومتی، بلکه یک امر کاملاً اجتماعی و مشارکتی بود. «میراب» به عنوان نماینده‌ای که توسط خودِ کشاورزان انتخاب می‌شد، نقش کلیدی در توزیع عادلانه آب داشت. تشکل‌های آب‌برانِ امروزی، در واقع «قنات‌دارانِ مدرن» هستند. برای رسیدن به پایداری، باید همان روحیه مسئولیت‌پذیریِ گذشتگان که «آب» را یک سرمایه مشترک می‌دانستند، در ساختار قانونی تشکل‌های امروزی دمیده شود. اگر بخواهیم یزد باقی بماند، باید «فرهنگِ قنات» (مشارکت، صرفه‌جویی، احترام به حریم) را در مدیریت چاه‌ها و آبخوان‌ها احیا کنیم.
اگر در گذشته، میراب‌ها با اقتدارِ برخاسته از انتخابِ کشاورزان مدیریت می‌کردند، امروز نیز دولت باید به تشکل‌های آب‌بران «هویت حقوقی و اقتدار اجرایی» ببخشد. تسهیل‌گری دولت در حذف بروکراسی‌های زائد، می‌تواند راه را برای شکوفاییِ مجددِ «سنتِ مدیریت مشارکتی» در استان یزد هموار سازد. در این صورت، منابع آب نه به عنوان کالایی در اختیارِ دولت یا اشخاص، بلکه به عنوان «میراث مشترکِ» همه یزدی‌ها، با مشارکتِ خودِ مردم حفظ خواهد شد.

تشکل‌های آب‌بران، بازوهای اجرایی مدیریت مشارکتی هستند که می‌توانند نقش‌های حیاتی زیر را ایفا کنند:
۱. خودانتظامی و کاهش تعارضات: تشکل‌ها با تعیین قواعد محلی برای نوبت‌بندی و میزان برداشت، اختلافات میان کشاورزان را به حداقل می‌رسانند. در مناطق کشاورزی یزد، «فشار اجتماعی»ِ ناشی از نظارت همتایان، بسیار مؤثرتر و کم‌هزینه‌تر از برخوردهای قضایی یا دولتی عمل می‌کند؛ چرا که کشاورزان حافظ منافع جمعی خود هستند. 
2.احیای نقش نظارتی مردم: همان‌طور که میراب‌ها با نظارت جمعی مانع از تضییع حق دیگران می‌شدند، تشکل‌های آب‌بران امروز باید همان وظیفه «نظارت همگانی» را بر عهده بگیرند.
3. حریم‌داری مدرن: در گذشته، حفظ حریم قنات یک وظیفه اخلاقی و اجتماعی بود. امروز، تشکل‌های آب‌بران باید با ابزارهای نوین (مانند GIS و پایش ماهواره‌ای)، به «پاسداران مدرن حریم منابع آب» تبدیل شوند و در برابر تعرضات غیرمجاز، واکنش جامعه‌محور نشان دهند.
4. تسهیل در اجرای طرح‌های بهینه‌سازی مصرف: ترویج روش‌های نوین آبیاری، تغییر الگوی کشت متناسب با اقلیم خشک یزد، و همکاری در نصب کنتورهای هوشمند، از طریق این تشکل‌ها بسیار روان‌تر پیش می‌رود؛ زیرا کشاورزان به تصمیماتی که خود و هم‌صنفانشان در اتخاذ آن نقش داشته‌اند، بیشتر اعتماد و تمکین می‌کنند.

مدیریت آب در یزد، فراتر از یک موضوع فنی، یک مسئله فرهنگی و اجتماعی است که راه حل آن نه صرفا در دفاتر اداری ، بلکه در میان اجتماعات محلی و تشکل‌های آب‌بران نهفته است. لذا با عنایت به اینکه بسترهای قانونی لازم برای تشکیل این تشکل‌ها در قوانین فعلی وجود دارد، در شرکت سهامی آب منطقه ای یزد اراده لازم برای تفویض اختیار  به آن‌ها شکل گرفته و با راه  اندازی تشکل آب بران در دشتهای هرات، چاهک و شهریاری و بهادران «دولت قانون‌گذار و ناظر، مردم مجری و محافظ» در حال شکل گیری است.

جواد منصوری
معاون حفاظت و بهره برداری شرکت سهامی آب منطقه ای یزد